Als het aan de tellingen had gelegen, was 2023 geen goed jaar. De Vlinderstichting rapporteerde dat 2022 opnieuw teleurstelde voor de meeste dagvlinders, en Sovon zag in de Vogelbalans 2022 dat zomertortel, patrijs en ringmus onverminderd blijven afnemen – al waren er voor de patrijs ook voorzichtig hoopvolle signalen. Wel bereikte het vrijwilligersnetwerk Noctua in hetzelfde jaar een record: meer dan 10 miljoen nachtvlinderwaarnemingen sinds de start, met 1,14 miljoen nieuwe tellingen in 2022 alleen al – burgerwetenschap die precies laat zien hoe slecht het gaat.
Het wetenschappelijk bewijs voor de rol van bestrijdingsmiddelen werd dit jaar moeilijker te negeren. Onderzoek van Imperial College London toonde aan dat hogere temperaturen de schadelijke effecten van pesticiden op bijen versterken. Een grote studie in PNAS liet aan de hand van 37 jaar data uit 28 Europese landen zien dat landbouwintensivering de vogelstand op het hele continent met tientallen procenten drukt. En onderzoekers van de universiteiten van Sydney en Monash brachten in Nature voor het eerst wereldwijd in kaart hoe landbouwgif via de bodem in rivieren en oceanen belandt. Dichter bij huis vond Natuur & Milieu giftige bestrijdingsmiddelen in 80 procent van de onderzochte Nederlandse wateren.
Ook juridisch en politiek gebeurde er wat. Pesticide Action Network concludeerde dat EU-landen te ruimhartig zijn met uitzonderingen op verboden middelen, en de Franse Raad van State verklaarde uitzonderingen voor suikerbieten onwettig – een precedent waar Nederlandse en andere Europese pleitbezorgers naar verwezen. Zesendertig organisaties, waaronder Vogelbescherming Nederland, boden een manifest aan met de boodschap dat de overheid mens en natuur onvoldoende beschermt.
Toch eindigde het jaar met een besluit dat het patroon van de afgelopen jaren bevestigde in plaats van doorbrak: eind november verlengde de Europese Commissie de goedkeuring van glyfosaat met tien jaar. De Vogelbalans 2023 bracht nog wel een ongewoon lichtpuntje: door aanhoudende droogte in Zuid-Europa weten steeds meer zuidelijke vogelsoorten Nederland te bereiken – al is dat evenzeer een teken van klimaatverandering elders als van herstel hier.