2013 begint met een knal: in januari concludeert de Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA dat drie veelgebruikte neonicotinoïden – clothianidine, imidacloprid en thiamethoxam – wel degelijk risico’s voor bijen inhouden. Het rapport had jarenlang uitblijvende Europese actie moeten onderbouwen, en dat lukt: de bevindingen liggen aan de basis van het felle debat dat de rest van het jaar zal beheersen. De industrie reageert meteen met tegencijfers. Copa-Cogeca en de gewasbeschermingsindustrie laten berekenen dat een verbod tot 4,5 miljard euro schade en 50.000 banenverlies zou leiden, terwijl Phytofar wijst naar de Varroamijt en habitatverlies als de “echte” oorzaken van bijensterfte.
Op 29 april valt de beslissing: een ruime meerderheid van EU-lidstaten steunt het Commissievoorstel voor een tijdelijk verbod. Vanaf 1 december 2013 mogen de drie middelen niet meer gebruikt worden op voor bijen aantrekkelijke gewassen, met een evaluatie na twee jaar. Syngenta noemt het voorstel “gebaseerd op ondermaatse wetenschap” en zegt dat de echte oorzaken van bijensterfte – ziekten, virussen, leefomgeving – genegeerd worden. Nederland stemt voor. Diezelfde zomer gaat de Tweede Kamer nog een stap verder: een Kamermeerderheid steunt een motie van de Partij voor de Dieren voor een verkoopverbod van neonicotinoïden aan particulieren, inclusief vlooienbandjes en mierenmiddelen met imidacloprid.
Ook het bewijs voor schade buiten de bijenkast stapelt zich op. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht tonen aan dat de concentratie imidacloprid in Nederlands oppervlaktewater op bijna de helft van de meetpunten de norm overschrijdt, met driemaal minder ongewervelden tot gevolg – een bevestiging van de langgekoesterde these van toxicoloog Henk Tennekes over cumulatieve schade door persistente insecticiden. Toch eindigt het jaar met een sisser: in november biedt oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg namens 25 organisaties een “Actieprogramma Bijengezondheid” aan staatssecretaris Dijksma aan. Tennekes zelf stapt uit het overleg: de fundamentele impasse over neonicotinoïden wordt er, schrijft hij, niet of nauwelijks in beschreven. Schone schijn, noemt hij het – het moratorium is binnen, maar de strijd is allerminst gestreden.